جام صبوح
صلی الله علیک یا حسن بن علی ایها المجتبی ( علیه السلام) 
قالب وبلاگ

 

یا ایها الذین امنو اطیعو الله واطیعوا الرسول و اولی الامر منکم فان تنازعتم فی شیء فردوه الی الله و الرسول ان کنتم تومنون بالله و الیوم الاخر ذلک خیر و احسن تاویلا. (سوره نساء - آیه 59)

    در این آیه بعد از امر به اطاعت خداوند، به اطاعت رسول فرمان داده است. رسول خدا به دو جهت باید اطاعت شود: -1 حیثیت تشریع و قانونگذاری از راه آنچه به او غیر از قرآن وحی می شود، و آن همان سخنانی است که برای شرح و بیان کتاب الله است مانند اینکه تعداد رکعت های نماز را بیان می کند. -2 آنچه مربوط به حکومت و قضاوت و اجرای احکام است. لذا قرآن فرمود آنچه پیامبر به آن امر یا نهی می کند لازم الاجراء است. از این رو اطاعت رسول (ص) را به طور جداگانه ذکر نمود و در این حیثیت، اولی الامر نیز شریکند. لکن آنها در مسائل وحی و اصل رسالت و جعل قانون حق دخالت ندارند، بلکه آنها در مورد احکام خدا و رسول و حکومت و ولایت امر واجب الاطاعه می باشند. (1)

 

    در این آیه چند چیز باید روشن گردد:

 

   


 -1 آیا اولی الامر باید معصوم باشند یا نه؟ [ اکثر اهل سنت هم به عصمت آنها اعتراف کرده اند.]

    -2 اولی الامر چه کسانی هستند؟ آیا مجموع امت یا دوازده امام؟

    -3 مخاطب “تنازعتم” چه کسانی هستند؟

    این آیه و چند آیه بعدی ولایت و رهبری جامعه مسلمین را تبیین می کند.

    مشروعیت همه اطاعت ها به اطاعت خدا بر می گردد. سجده بر غیر خدا حرام است وی اگر خدا به این موضوع امر کند سجده حرام، عبادت می شود [سجده برای آدم.] واسطه تراشی به درگاه شرکت و حرام است، اگر خدا بلامانع اعلام کند یا بگوید پیامبر یا اولیا را واسطه قرار دهید، این کار توسل و عبادت می شود. [ فرقه های اسلامی باید به این موضوعات، خارج از تعصب و با دیدی عالمانه توجه کنند.] معیار و میزان ما، حلال و حرام و امر ونهی خدا و رسول است. در این آیه فرمود: این مومنان! اطاعت خدا کنید و اطاعت پیامبر خدا و صاحبان امر را گردن نهید و اگر اطاعت از اشخاص بدون اذن خدا باشد اطاعت شیطانی و بت پرستی است. در این آیه بعد از اطاعت خدا امر به اطاعت رسول او شده است، زیرا پیامبر معصوم است و به چیزی جز حکم خدا امر نمی کند، لذا اطاعت پیامبر با اطاعت خدا اصطکاک و تضادی پیدا نمی کند و پس از آن امر به اطاعت اولی الامر کرده است. بنابراین باید اینان نیز مثل پیامبر معصوم باشند، زیرا اگر آنها فاقد عصمت بوده و یا افرادی ظالم و خطاکار باشند، اطاعتشان مخالف اطاعت خدا خواهد شد و در این صورت یا باید اطاعت امر خدا شود و یا اولی الامر فقط.

    اولی الامر از نظر این آیه معصومند وتنها بر علی(ع) و امامان بعد از او منطبق می شود و مفسران بزرگ اسلامی از پیامبر اکرم(ص) این تفسیر را نقل کرده اند.

    گروهی مطیع و گروهی مطاع اند

    در این آیه دو چیز مطرح شده؛ یعنی دو گروه عنوان گردیده است: گروهی که باید مطیع باشند و گروهی که باید مطاع باشند؛ یعنی باید از آنها اطاعت شود.

    گروه مطیع مومنان هستند (یا ایها الذین امنو) و گروهی که مطاع هستند خدا و پیامبر و اولی الامرند که معصومند. حال اگر این مومنان در مسئله ای و یا موضوع دینی اختلاف پیدا کردند به خدا و رسول مراجعه می کنند که آن دو جاعل قانون و شریعت اند، هر چه گفتند حکم همان است. “و اگر رسول الله(ص) در میان مردم نبود مراجعه به اولی الامر می شود تا آنها حکم خدا و رسول را بیان کنند و آنها در بیان و کشف حکم الهی از کتاب و سنت امین و معصوم هستند.”(2)

    بنابراین اعلام حکم از طرف اولی الامر صحیح خواهد بود. در واقع کتاب وسنت اصالتا صاحب فتوا و جاعل قانونند و اولی الامر نظر قرآن و سنت و کشف و تبیین کننده هستند. بنابراین در این آیه دو صف وجود دارد: صف مطیع که مومناند که گاهی در میان خود حکم را نمی دانند و به اختلاف می رسند و امر بر ایشان مبهم است (فان تنازعتم) و معلوم است که رسول خدا و اولی الامر در داخل این صف نیستند و دیگری صف پیروی شوندگان هستند که خدا و رسول و اولی الامرمند و نظر به اینکه خدا و رسول اصل در جعل قانون هستند و مومنان اختلاف خود را به آنها ارجاع می دهند نه به اولی الامر (فردوه الی الله و الرسول) زیرا آنها در جعل قانون حقی ندارند، جز اینکه در صورت نبودن رسول(ص)، اولی الامر شارح و مبین کتاب و سنت خواهند بود و از محدوده اصول کلی قرآن و سنت بیرون نخواهد رفت. لذا در احادیث اهل بیت(ع) مکرر می خوانیم که فرمودند: اگر از ما سخنی بر خلاف کتاب و سنت پیامبر نقل کردند، این دروغی بیش نیست، آن را نپذیرید، زیرا امام معصوم مجری احکام خدا و رسول و بیان کننده آن هستند و بعد از رحلت پیامبر(ص) در منازعات به کتاب خدا و ائمه مراجعه خواهد شد، چراکه آنها امین وحی و رسالت و حافظ شریعتند.(3)

    حدیث: امام باقر(ع) فرمود: وقتی سخنی گفتم، از من بپرسید: آن از کجای قرآن بود.(4)

    نکته های متفرقه در بحث های این آیه

    نکته یک: در این آیه “اطیعو” دوبار تکرار شده است؛ یعنی برای اطاعت پیامبر به طور مستقل تاکید نموده است تا کسی نگوید آن امر و نهی که در قرآن نیامده اطاعت آن لازم نیست و بداند که طبق دستور کلی قرآن آنچه پیامبر امر یا نهی می کند باید گردن نهاد.(5) بنابراین کسی حق ندارد بگوید ما فقط از رسول الله اطاعت می کنیم و به همان اکتفا خواهیم کرد و کاری به اطاعت خدا نداریم. همچنین کسی حق ندارد بگوید اطاعت از کتاب خدا کافی است و کاری به اطاعت رسول خدا نداریم.

    نکته دو: جمعی از مفسران اهل سنت در اولی الامر عصمت را شرط ندانسته و معتقدند منظور از اولی الامر زمامداران و حکام در هر زمان و در هر محیط هستند و هیچ گونه استثنایی برای آن قائل نشده اند. نتیجه آن این است که مسلمانان موظف باشند از هر حکومتی و به هر شکلی پیروی کنند حتی اگر حکومت مغول باشد.(6)

    و این رفتاری است که خداوند به خاطر آن اهل کتاب را مورد توبیخ قرار داده است: “الم تر الی الذین اوتوا نصیبا من الکتاب یومنون بالجبت و الطاغوت... (نساء/51”. وقتی اهل حل و عقد و اولی الامرها معصوم نباشند همان می شود که شد و حکومت اسلامی با سرعت به امپراتوری استبدادی درعالم اسلام بدل شد، که فقط معاویه، هزارها مسلمان را به خاطر ذکر فضایل علی(ع) و اعتراض به حکومت ظلم و از دم تیغ گذراند.

    نکته سه: ما از این آیه می فهمیم که امامت منصبی تعیین شده از جانب خداست نه یک امر انتخابی مانند اهل حل و عقد و خلیفه ورئیس جمهور، زیرا در این آیه این خداوند است که اطاعت پیامبر و اولی الامر را واجب کرده است؛ یعنی پیامبر حکم واجب الاطاعه بودن خود را به طور مستقیم از خدا گرفته و اولی الامر نیز مستقیما از جانب خدا به واجب الاطاعه بودن منصوب شده اند. برخی اهل سنت پنداشته اند که اولی الامر همان کسانند که پیامبر آنها را حاکم لشکر می کرده است.

    این تذکر لازم است که این اولی الامر مذکور در آیه غیر از اولی الامرهایی هستند که پیابردر حیات خود کسانی را به امیری لشکر، یا به حکومت بلاد می گماشتند و اطاعت آنها را بر مردم واجب می کردند. پیامبر چون آنها را معصوم نمی دانست، گفته بود که اطاعت آنها در مطابقت آنها با قرآن و سنت واجب است واگر کسی شما را به خطا و گناه امر کرد اطاعت نکنید، او می فرمود: لاطاعه لمخلوق فی معصیه الخالق.

    ولی ما می بینیم که امام عصر(ع) در مورد اطاعت و تقلید از مجتهدان قید کرده اند از مجتهدی پیروی کنید که علاوه بر قدرت علمی، حافظ دین و مخالف هوای نفس باشد. اما وقتی خدا در قرآن اطاعت پیامبر و اولی الامر را بر مردم واجب می گرداند، چون آنها را معصوم می داند، اطاعت از آنها را به هیچ شرطی مقید نمی کند. بنابراین “اولی الامر” مطرح شده در آیه مذکور منصوب خدایند ولی “اولی الامر” مامور در شهرها و لشکرها منصوب پیامبرند نه خدا، و پیامبر، عصمت کسی جز علی و امامان را تضمین نکرده است.

    حدیث: امام باقر و صادق(ع) فرمودند: “اولی الامر” ائمه آل محمد(ص) هستند که خدا اطاعت آنها را بدون قید واجب کرده است خدا اطاعت مطلق کسی را واجب نمی کند مگر آنکه او عصمت داشته باشد و امرا و علما چنین نیستند و خدا به اطاعت گناهکار امر نمی کند.(7)

    حدیث: جابر صحابی معروف پیامبر(ص) می گوید: وقتی آیه اطیعو الله نازل شد عرض کردم: یا رسول الله! تو و خدا را می شناسیم اما این اولی الامر چه کسانی هستند که خدا اطاعت از آنها را قرین اطاعت خود و رسولش نموده؟ فرمود: ای جابر! آنها بعد از من جانشینان من و پیشوایان مسلمانان هستند. اولشان علی بن ابی طالب، سپس حسن و حسین و علی بن حسین، سپس محد بن علی که در تورات معروف به باقر است و تو او را درک می کنی و چون به او رسیدی سلام مرا به او ابلاغ نما. سپس صادق جعفربن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد، سپس حسن بن علی و آنگاه همنام من محمد است که هم نامش نام من و هم کنیه اش کنیه من است که او حجت خدا در زمین است. او بقیه الله و یادگار خدا در میان بندگان است و به دست او در شرق و غرب عالم نام خدا را بر سر زبان ها جاری می سازد.(8)

    و ما ارسلنا من رسول الالیطاع باذن الله و لو انهم اذ ظلمو انفسهم جاءوک فاستغفرواالله و استغفرلهم الرسول لوجدوا الله توابا رحیما فلاو ربک لایومنون حتی یحکمومک فیما شجر بینهم ثم لایجدو فی انفسهم حرجا مما قضیت و یسلمو تسلیما (سوره نساء - آیات 64 و 65)

    و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر آنکه به اذن خدا فرمانش برند و اگر آنان هنگامی که به خود ستم کردند، پیش تو می آمدند و از خدا آمرزش می خواستند وپیامبر [نیز] برای آنان طلب آمرزش می کرد، قطعا خدا را تو به پذیر و مهربان می یافتند. پس نه، به پروردگارت سوگند، ایمان نیاورده اند مگر در اختلافی که دارند، تو را داور کنند و آن گاه در دلشان از حکمی که کرده ای ملالی نیابند و بی چون و چرا تسلیم شوند.

    این آیات وجوب اطاعت بدون چون و چرا از پیامبران را بیان می کند و این نوع اطاعت مطلق از یک شخص بیانگر ضرورت عصمت انبیاست. این آیه اصل وجود ایمان را به قبول رضامندانه حکم های رسول خدا مربوط نموده است.

    و ما ارسلنا من رسول الالیطاع باذن الله.... این آیه در یک کلمه هرگونه مخالفت با پیامبر را در هر شکل و صورتی باشد محکوم نموده و اطاعت بی چون و چرا از او را به عنوان قانون و شریعت اعلام می دارد. گاهی پیامبر(ص) مطلبی را مطرح می کرد، آن گاه آنها سوال می کردند: “ابامر من الله ام منک؟” یعنی آیا این حکمی که می دهی مستقیما امر خداست یا امر خود توست؟ و این آیه و آیات پیش با قاطعیت می گوید: تفاوتی ندارد، هر آنچه پیامبر می گوید، چه نقل سخن باشد یا سخن خودش، اطاعت از او مانند اطاعت از خدا، الزامی است(9)

    و می بینم در آیه بعدی عدم رضا به داوری پیامبر را نشانه فقدان ایمان آنها معرفی کرده است.

    در این آیه گفته است: اگر متخلفین به جای مراجعه به طاغوت و عذرتراشی های غیر قابل قبول، نزد پیامبر می آمدند و از خدا طلب مغفرت می کردند و پیامبر نیز برای آنها طلب مغفرت می نمود، می دیدند که خداوند چگونه بخشنده و مهربان است. ما پیامبران را که در طول تاریخ می فرستادیم برای این بود که تمام مراجعات مردم به آنها باشد و از احکام و فرمان های آنان پیروی کنند.

    در اینجا اطاعت از پیامبر را به “اذن الله” مقید کرد تا معلوم دارد که اصل اطاعت از آن خداوند و مشروعیت اطاعت دیگران به سفارش و امر خداست. سپس فرمود: حالااگر در این میان خطا کردند و حق پیامبر را ضایع نمودند، راه جبران و بازگشت از آن باز است. اگر این گناهکاران با توبه پیش تو می آمدند و از خدا طلب مغفرت می کردند و پیامبر نیز برایشان طلب آمرزش می نمود، بخشوده می شدند. در اینجا که فرمود: “و استغفر لهم الرسول” برای این است که حق منصب پیامبر غیر از حق خداست و آن را شخصا پیامبر باید ببخشد و اگر او از خدا برای آنها طلب مغفرت کند به مفهوم این است که حق منصب خود را بر آنها بخشیده است؛ به طوری که در آیات قبل دیدیم که اطاعت رسول الله نیز در کنار اطاعت خدا مستقل ذکر شده وتکرار گردیده بود (اطیعوالله و اطیعوالرسول.)

    اذ ظلمو انفسهم.... مراد از ظلمی که آنها به خود کرده بودند عبارت از مراجعه به طاغوت بود، و آنها تصور نکنند که با مراجعه به طاغوت ضرری به دین خداو یا پیامبر او وارد کرده اند، بلکه آنها در اصل به خودشان زیان زده اند. از این آیه استفاده می شود که شفاعت و وساطت پیامبر اکرم(ص) در بخشیده شدن گناهان انسان به امر الهی است. تاثیر شفاعت شفیع وقتی است که گناهکار نخست برای گناه خود توبه و استغفار کرده باشد سپس استغفار و شفاعت معصوم به آن ضمیمه شود، که شفاعت به مفهوم جفت شدن چیزی با اعمال انسان است.(10)

    فلاو ربک لایومنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم....

    یعنی به خدا قسم، اگر شما رسول الله را در اختلافات خود حکم قرار ندهید و به قضاوت او با میل و رغبت راضی نشوید، ایمان نیاورده اید. اگر انسان به این یقین برسد که حکم رسول الله(ص) همان حکم خداست قلب او به آن آرام می گیرد و مومن باید به این یقین رسیده باشد که حکم خدا و رسول و اطاعت آنها یک چیز است.

    شان نزول آیه: یکی از مهاجرین به نام زبیربن عوام با شخصی از انصار بر سر آبیاری نخلستان خود اختلافی پیدا کرد. هر دو خدمت رسول خدا رسیدند. پیامبر فرمود: اول زبیر باغ خود را آبیاری کند سپس مرد انصاری. (به خاطر اینکه باغ زبیر در مسیر نهر آب قرار داشت و جریان آن از باغ او صورت می گرفت.) مسلمان انصاری از این داوری ناراحت شد و گفت: آیا این قضاوت به خاطر این بود که زبیر عموزاده تو است؟ پیامبر(ص) از این سخن بسیار ناراحت شد و آیه فوق نازل گردید و به مسلمانان هشدار داد.(11) در این آیه درجه ایمان اشخاص با این سنجیده شده است که مومن نباید در نفس خود نسبت به آنچه خدا و رسول خدا درباره آن تصمیم می گیرند یا حکمی می دهند بی رغبتی احساس کند. این موضوع شامل تمام تکالیف قرآن و سنت که بر عهده مسلمانان گذاشته شده است، می گردد لذا از معصومین(ع) رسیده است. عبادات و وظایف دینی را که انجام می دهید، آن را با میل و رغبت انجام بدهید.

    و من یطع الله و الرسول فاولئک مع الذین انعم الله علیهم من النبیین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن اولئک رفیقا ذلک الفضل من الله و کفی بالله علیما (سوره نساء - آیات 69 و 70)

    و هر که خدا و پیامبر را فرمان برد، آنها با کسانی خواهند بود که خدا موهبتشان داده که عبارتند از پیامبران و راست کرداران و شاهدان و صالحان و آنان چه نیکو همدمانند این تفضل از جانب خداست و آگاهی خدا کفایت می کند.

    در این آیات خاطرنشان می سازد که نتیجه اطاعت کامل از خدا و رسول، همنشینی با پیامبر اکرم(ص) در بهشت و همچنین همدمی با صدیقین و شاهدان اعمال و صالحان است.

    و من یطع الله و الرسول .... کسی که اطاعت خدا و رسول کند، با پیامبران و صدیقین و شهدا و صالحین محشورمی شود.

    شان نزول آیه: یکی از دوستداران رسول گرامی(ص) به نام “ثویان” که نسبت به پیامبر محبت و علاقه شدیدی داشت، روزی با حال پریشان خدمت حضرت رسید. رسول خدا فرمود: چرا افسرده ای؟ عرض کرد: هر وقت از شما دور می شوم و شما را نمی بینم اندوه مرا فرا می گیرد. امروز فکر می کردم اگر من اهل بهشت باشم مسلما در پایه شما نخواهم بود و شما را هرگز نخواهم دید، و اگر جهنمی باشم که تکلیف روشن است. اینک با این وضع چرا افسرده نباشم؟ لذا آیه فوق نازل شد و به این گونه اشخاص بشارت داد که با محبوب خود همراه و همدم خواهند شد. سپس پیامبر فرمود: به خدا سوگند ایمان کسی کامل نمی شود مگر آنکه مرا از خود و پدر و مادر و بستگانش بیشتر دوست دارد و به حکم من سر نهد.(12)

    در این آیات بشارت داده است که اگر کسی از خدا و رسول خدا پیروی کند و تحت تربیت آنها رشد کند، همنشین چهار طبقه از بهترین بندگان خدا خواهد شد؛

    -1 انبیا که موسس دینند. -2 راست کرداران یعنی کسانی که در سخن و عمل و خلوص نیت کامل شده اند. این مقام بعد از مقام نبوت قرار گرفته است. این گونه افراد مقارن اهل بیت عصمت می باشند. اینان حقایق اشیاء را می بینند و همان ها شاهدان اعمالند.(13) -3 شهدا یعنی افراد برجسته ای که شاهد و گواه دین و اعمال انسان هستند. شهید یعنی کسی که بر حقانیت همه دین شاهد است؛ همان طور که شخصی در وقوع حادثه ای در صحنه بوده و همه چیز را مشاهده نموده است و لذا او شاهد ماجراست و هیچ نقطه ابهامی برای او وجود ندارد. لذا شهید در قرآن کسی است که شاهد حقانیت دین است و آن را با پوست و گوشت و جان خود دریافته و به همین دلیل هم برای دفاع از آن تن به کشته شدن می دهد و اگر شهید مقامی دارد به خاطر همین علم و معرفتی است که دارد و اگر ما مقام صدیق را، مقام امامان بدانیم، شهید مقام بلافصل امامت است. لذا صاحب المیزان بر آن است که “شهداء” در قرآن کشتگان راه دین نیستند بلکه همان هایی هستند که ذکر شد، و شهادت و خون دادن هم معلول چنین حضور و شهودی است که گفتیم. (14) به طوری که فرمود: “شهدالله انه الااله الاهو الملائکه و اولو الاعلم قائما بالقسط- آل عمران/18” یعنی خدا و فرشتگان وعلما، شاهد وحدانیت خدا و قائم به قسط و عدلند. در این جام مقام شهید و شاهد خیلی بالاگرفته شده و در ردیف فرشتگان ذکر شده است.

    -4 صالحان یعنی آنها که نفس و نیت وعمل خود را اصلاح کرده اند. در یک تقسیم بندی سلسله ای می توان این چهار گروه را چنین ردیف کرد؛ انبیای موسس دین، صدیقین مروج دین قولاو عملا، شهدا شاهدان و مرزداران دین و صالحان محصول دین هستند.

    و حسن اولئک رفیقا و چه نیکو همسفران و رفیقانی هستند اینان! و هم اینان سالکان صراط مستقیم هستند که خدا در سوره حمد فرمود: “انعمت علیهم” و در این آیه نیز فرمود: “انعم الله علیهم”.

    ذلک الفضل من الله ....

    در این آیه همنشینی با افراد مذکور را موهبتی الهی دانسته و با توجه به نیات و شایستگی آنها این فضل را ارزانی داشته (و کفی بالله علیما.)

    حدیث: ابوبصیر از امام صادق(ع) روایت جالبی نقل می کند که آن حضرت فرمود: ای ابو محمد! خدا شما را در کتب خود یاد کرده است، و آن گاه این آیه را تلاوت کرد و گفت: در این آیه “نبی” رسول خداست و ما صدیقین و شهدا هستیم و شما صالحانید. پس شما خود را به صلاحیت بیارایید همان گونه که خدا فرمود است.(15) برخی از مفسران گفته اند: با توجه به مفهوم صدیق و با عنایت به اینکه بعد از ردیف نبوت ذکر شده، منطبق بر ائمه اطهار است. (16) البته این تفسیر در صورتی که مفهوم صدیق را خیلی بالاببریم صحیح است، لکن مانع آن نمی شود که انسان های صالح و سالک و خود ساخته به آن مقام نرسند. شمول آیه را نباید محدود کرد و راه تکامل پذیری انسان را نباید مسدود دید. عارفانی بوده اند که به این مقامات رسیده اند و صد البته کسی به مرتبه ائمه(ع) نمی رسد.

    با توجه به شان نزول آیه، مراد از اینکه پیروان فرمان خدا و رسول با آن چهار طبقه از انسان های متعالی محشور خواهند شد، این نیست که به درجه معنوی آنان خواهند رسید، بلکه منظور آن است که آنان با حفظ موقعیت و درجه و مقامی که دارند با یکدیگر همنشینی خواهند داشت. به طوری که حتی خود آن چهار گروه با هم تفاوت مقام دارند که یکی پیامبر و دیگری صدیق شهید است. می بینیم در آیه فرموده است آنها که اطاعت کنند، با پیامبر و غیره همراه و همدم می شوند تعبیر “مع الذین” و نیز در آخر آیه فرمود: “و حسن اولئک رفیقا” یعنی آنها رفیق و همراه آن مومنانند، زیرا نایل شدن به درجه گروه های مذکور به مقدار ایمان و عمل و کسب فضایل انسانی بستگی دارد و لزوما انسان باید صفات آنها را کسب کند و درون خود را تطهیر نماید.

    همراهی این چهار گروه از منظر دیگری هم قابل بررسی است وآن اینکه بهره همراهی و همنشینی با پیامبر(ص) و ائمه(ع) به اندازه ظرف کسی خواهد بود که به این جایگاه بار یافته است. به عنوان مثال اگر یک دانشمند فیزیک را در نظر بگیریم که همه محصلان، مشتاق ملاقات اویند، درست است که همه آنها می توانند با او همنشین شوند اما چه کسی بیشترین بهره علمی را خواهد برد؟ قطعا کسی که ظرف علمی او در حیطه فیزیک، بیشتر باشد و البته دانش آموزان دبیرستان هم بهره می برند اما به اندازه ظرف خودشان.

    و من یطع الرسول فقد اطاع الله و من تولی فما ارسلناک علیهم حفیظا و یقولون طاعه فاذا برزوا من عندک بیت طائفه منهم غیر الذی تقول و الله یکتب ما یبیتون فاعرض عنهم و توکل علی الله و کفی بالله وکیلاافلایتدبرون القرآن و لوکان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا کثیرا (سوره نساء- آیات 180 الی 182)

    (هر که پیامبر را اطاعت کند در حقیقت خدا را اطاعت کرده و هر که پشت کند پس [بدان که] ما تو را بر آنان نگهبان نفرستاده ایم و می گویند: اطاعت! ولی چون از نزد تو بیرون می روند، جمعی از آنان شبانه غیر از آنچه تو می گویی تدبیر می کنند و خداوند آنچه در سر می پرورند می نویسد. پس، از آنها روی بگردان و بر خدا توکل کن که پشتیبانی خدا کافی است آیا در قرآن تدبر نمی کنند که اگر از جانب غیر خدا بود قطعا در آن اختلاف فراوان می یافتند.

    در این آیات اطاعت رسول راعین اطاعت خدا دانسته و به رفتار افرادی اشاره می کند که در مقام حرف و اظهار ایمان قرص و محکمند، ولی در مقام عمل واپسگرایند.

    من یطع الرسول فقد اطاع الله .... در آیات پیش فرمود: اطاعت خدا و اطاعت رسول کنید و اطاعت رسول را عین اطاعت خداوند دانست و در این آیه با صراحت و قوت بیشتر و به عنوان یک قانون فرمود: هر که اطاعت رسول کند، عینا امر و نهی خدا را اطاعت کرده است.

    حدیث: روایت شده است که پیامبر(ص) فرمود: “هر که مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته و هر که مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده است.”. منافقین در مقابل آن اظهار داشتند که این مرد با این حرفش به شرک نزدیک شده است. او ما را از پرستش غیر خدا منع می کند ولی می خواهدما او را ارباب خود بگیریم همان طور که نصارا عیسی(ع) را رب گرفتند. لذا این آیه نازل شد و به آنها پاسخ داد.(17) و من تولی .... و هر که از اطاعت تو و این حکم الهی سرپیچی کند و بیراهه رود تو دیگر در مقابل انحراف آنها مسئول نیستی (فما ارسلناک علیهم حفیظا.) زیرا مسئولیت اصلی پیامبر(ص) آن است که پیام وحی را به روشنی و درستی به مردم برساند و در مواردی که شرح بیشتر لازم است آن را بیان کند، که فرمود: “وانزلنا الیک الذکر، یعنی ما قرآن را به تو نازل کردیم، لتبین للناس ما نزل الیهم، تا بیان کنی و شرح دهی آنچه را که به آنها نازل شده است. نحل/44”. پس اگر پیامبر(ص) در شرح و بیان و تفهیم وحی، نقص و کوتاهی داشته باشد مسئول است، اما پذیرش و ایمان و کفر مردم که به اختیار آنها مربوط است در مسئولیت پیامبر نیست. از این رو منافقین که شکست جنگ احد را به سوء مدیریت پیامبر نسبت می دهند، در حقیقت می گویند اطاعت از دستورات پیامبر موجب این شکست شد. اینان بدانندکه اطاعت دستورات پیامبر درباره فنون جنگی بر همه واجب بوده و هست، ولی کسانی که دستورالعمل او را عمل نکردند، موجب شکست گردیدند. این آیه قول و فعل رسول اکرم(ص) را به عنوان سنت در کنار قرآن لازم الاجراء معرفی می کند.

    و یقولون طاعه فاذا برزوا من عندک ... این آیه رفتار و نیات بد منافقین یا افراد ضعیف الایمان را تجزیه و تحلیل می کند. آنها وقتی در صف مسلمین و در کنار پیامبر(ص) قرار می گیرند برای حفظ جان و مال خود، با دیگران همصدا شده دم از اطاعت رسول خدا می زنند و می گویند ما با جان و دل اطاعت می کنیم (و یقولون طاعه) و چون مردم از محضر پیامبر خارج شدند، تعهدات و اظهارات خود را فراموش می کنند و در جلسات شبانه تصمیم هایی بر ضد سخنان پیامبر(ص) طرح ریزی می کنند (بیت طائفه منهم غیر الذی تقول.)

    این آیه نظریه آنها را که می گویند به طور مطلق همه صحابه به دلیل صحابی بودن عادلند (اصالهالعداله) رد کرده و بی پایه بودن آن را بر ملامی سازد، زیرا آیه می گوید همه مسلمین و صحابه در برابر پیامبر اظهار اطاعت می کردند ولی عده ای در بیرون خلاف آن را می گفتند و مخالفت رسول می کردند.(18)

    البته هر نهضتی مخالف های داخلی دارد که قرآن، مخالفان دوروی اسلام را منافق نامیده است. آنها در جلسات محرمانه خود توطئه چینی می کردند و این خطر بزرگی است که باید مسلمین در برابر آن هوشیار باشند. اما خدا اراده کرده است که این دین را به رهبری پیامبر به پایان ببرد و کامل کند و اثر توطئه ها را خنثی کند. لذا به پیامبر می فرماید تو آنها را به خودشان واگذار و از خطر آنان مهراس “و نام آنها را مبر و افشا نکن” (19) و بر خدا توکل کن که خداوند تو را کافی است (و توکل علی الله و کفی بالله و کیلا.)

    افلایتدبرون القرآن.... فرق آن با تفکر آن است که تفکر بررسی علل و گذشته یک چیز است و تدبر بررسی پیامد و پایان آن چیز است. (20) یعنی اگر این قرآن وحی آسمانی نبود، در آن تناقض فراوان می دیدید.

    نظر به اینکه منافقین و مخالفین پیامبر(ص) می گفتند پیامبر به دروغ سخنان خود را وحی قلمداد می کند، در پاسخ آنها می فرماید: اگر این قرآن از جانب غیر خدا بود، در آن اختلاف های بسیار می یافتند، و حالاکه می بینید قرآن ترتیب وحدی دارد و اهداف آن با هم هماهنگی دارد خود دلیل نبوت پیامبر است.(21)

    در این آیه از مردم به عنوان یک تکلیف خواسته شده که آنها باید در محتوای سند دین خود تدبر و اندیشه کنند و پیامدهای موافقت یا مخالفت با کتاب خدا را بررسی نمایند.

    و من یشاقق الرسول من بعد ما تبین له الهدی و یتبع غیر سبیل المومنین نوله ما تولی و نصله جهنم و ساءت مصیرا. (سوره نساء آیه 115)

    (و هر که پس از روشن شدن راه راست، با پیامبر ستیزه کند و راهی غیر از راه مومنان پیش گیرد، وی را به همان سو که رو کرده برگردانیم و به دوزخش کشانیم که بد سرانجامی است.)

    در این آیه متذکر شده است که هر کس آگاهانه با رسول خدا مخالفت و ستیز کند، جهنمی است و این آیه یکی از دلایل عصمت پیامبر است، زیرا اگر از او احتمال صدور گناه می رفت ممکن نبود خداوندمخالفت با او را به طور مطلق ممنوع کند.

    و من یشاقق الرسول منبعد ما تبین له الهدی ...

    شان نزول آیه: به طوری که در شان نزول مجموعه آیات بیان شد، سرقتی را به بی گناهی نسبت دادند و فامیل های سارق با صحنه سازی و شاهدان دروغ در حضور پیامبر، خود را تبرئه کردند ولی با نزول این آیات رسوا شدند و پس از رسوایی بشیربن ابیرق به مکه فرار کرد و از دین برگشت. لذا آیه فوق نازل شد و ضمن اشاره به این موضوع یک حکم کلی اسلامی را بیان نمود.(22)

    یعنی هر که با رسول خدا دشمنی ورزد، او را به خودش وا می گذاریم تا به غیر خدا که رو آورده نزدیک تر شود. معنی دیگر آن اینکه: او را بر می گردانیم به آن سو که او برگشته است.

    هنگامی که انسان مرتکب خلافی می شود، اگر پس از آگاهی به گناه خود توبه کند، از آثار آن نجات می یابد و اگر راه لجاجت و عناد را بگیرد، در همان راه ظلمانی باقی می ماند و بر گناهش می افزاید. در این آیه می فرماید: “کسی که بعد از مشخص شدن حق و هدایت، باز هم با پیامبر و دین از در عناد درآید و جز راه مومنان را در پیش گیرد، ما او را به همان راه که می رود می کشانیم و در قیامت به دوزخ می اندزیم و چه بد سرنوشتی در انتظار اوست.

    “نوله ما تولی” ما او را بر می گردانیم به همان راهی که خود برگشته است؛ یعنی انسان وقتی از راه راست و از خدا برگشت، روز به روز در بیراهه و ضلالت راسخ تر می شود و موجب ازدیاد جرم و گناه او می گردد؛ در نتیجه عذاب قیامت چنین آدمی هم به میزان اعمالش سخت تر خواهد شد.

    مطلبی که از این آیه به دست می آید این است که خداوند هر کسی را به چیزی که اعتماد نموده و ولایت او را قبول کرده و خدا را در حاشیه قرار داده و یا فراموش نموده است، به همان چیز واگذار می کند. می بینید کسی به مال و دیگری به جاه و مقام و آن یکی به هنر و ابتکار و پشتیبانی مردم متکی است. بنابراین خدا او را به همین چیزها که تکیه کرده وا می گذارد و حمایت خود را از او بر می دارد، زیرا خدا تنها ولی و پشتیبان کسی است که به او متکی و متوکل بوده باشد.

    پی نوشت ها:

    -1 المیزان، ج 4، ص 412

    -2 المیزان، ج 4، ص 414

    -3 مجع البیان، ج 3، ص 65

    -4 المیزان، ج 5، ص 96

    -5 المیزان، ج 5، ص 64

    -6 نمونه، ج 3، ص 435

    -7 مجمع البیان ج 3، ص 64

    -8 المیزان، ج 4، ص 435

    -9 المیزان، ج 4، ص 430

    -10 ما درباره شفاعت در جزء اول ذیل آیه “48 بقره” تحلیلی داشتیم.

    -11 مجمع البیان ج3، ص 69

    -12 مجمع البیان ج3، ص :72 فخررازی، ج 10، ص 175.

    -13 المیزان، ج 4، ص 434

    -14 همان

    -15 مجمع البیان ج3، ص 72

    -16 الکاشف ج 2، ص 371

    -17 فخررازی ج 10، ص 199

    -18 الکاشف، ج 2 ص 388

    -19 فخررازی ج 10، ص 201

    -20 مجمع البیان ج3، ص 81

    -21 فخررازی ج 10، ص 201

    -22 نمونه، ج 4، ص 138 به نقل از تفسیر قرطبی؛ مجمع البیان، ج 3، ص ؛110 الکاشف، ج2، ص 436

 

منبع

[ یکشنبه ۱٦ فروردین ۱۳۸۸ ] [ ۱٠:٠۳ ‎ب.ظ ] [ مهدی حسینعلی ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
درباره وبلاگ

مجموعه ای از پرسشهایی که همیشه در ذهنم بوده و وقت زیادی را برای پیدا کردن آنها صرف کردم و اکنون بدون اتلاف وقت در اختیار شماست .
موضوعات وب
امکانات وب
...... .....