جام صبوح
صلی الله علیک یا حسن بن علی ایها المجتبی ( علیه السلام) 
قالب وبلاگ

 

عنوان هرکتاب از جهتی مهم‌ترین رکن آن به شمار می‌رود. در عین حال شاهد چاپ عنوان اشتباه بر جلد برخی کتابهای مهم هستیم. نویسندة کتاب «العنوان الصحیح للکتاب» با دقت در منابع مهم اهل سنت ـ که عمدة آنها حدیثی یا مربوط به حدیثند ـ کوشیده است لغزشهای راه یافته در عنوانهای آنها را گوشزد کند و عنوان درست را نشان دهد. در این مقاله خلاصه‌ای از مطالب مهم آن کتاب آمده است.

 

کلید واژه‌ها: عنوان, درست, نادرست

 

ذکر عنوان من در آوردی و نیز تلخیص آن اگر در هرجا پسندیده باشد, بر جلد کتاب, ناپسند است و درج کامل و صحیح, بر جلد ضرورت دارد. یکی از عواملی که سبب شده عنوان مختصر را بر جلد درج کنند, حجیم بودن عنوان اصلی است. در این موارد می‌توان عنوان مشهور یا مختصر را با حروف بزرگ نوشت و نام کامل را ذیل آن با حروف ریزتر نگاشت. مثلاً جا دارد این عبارت بر جلد صحیح بخاری بیاید:

 

«صحیح البخاری المسمی ب‍ الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول‌الله ـ صلی الله علیه و سلم ـ و سننه و ایامه»

 

ظاهراً علت حجیم بودن برخی کتابها در گذشته‌های دور آن بوده که مقدمه‌ای برکتاب نمی‌نوشتند و با انتخاب عنوانی طویل, کتاب را ضمن آن معرفی می‌کردند.

 

چندی پیش محقق گرامی حجت‌الاسلام ابوالفضل حافظیان کتاب «العنوان الصحیح للکتاب» را به اینجانب معرفی کرد و پس از مطالعه, آن را پرفایده و در موضوع خود کم‌مانند یافتم. نویسنده کوشیده است لغزشهای راه یافته در عنوانهای پاره‌ای از کتابهای اهل سنت را گوشزد کند. نظر به اینکه عمدة تذکرات مؤلف, مربوط به کتابهای مشهور است, مناسب دانستیم خلاصة آن در اختیار خوانندگان قرار گیرد.

 

مشکلی که در عنوان برخی کتابهای اهل سنت وجود دارد گاه در منابع مهم شیعی نیز مشاهده می‌شود. مثلاً بر جلد کتاب نجاشی «رجال النجاشی» چاپ شده اما دیگر نویسنده در آغاز جلد دوم, عنوان کتاب خود را اینگونه ذکر کرده است:

 

«فهرست أسماء مصنفی الشیعة وما أدرکنا من مصنفاتهم وذکر طرف من کناهم وألقابهم ومنازلهم وأنسابهم وما قیل فی کل رجل منهم من مدح أو ذم» (رجال النجاشی, ص 211)

 

مناسب است شبیه تحقیق نویسندة «العنوان الصحیح للکتاب» در مورد منابع کهن شیعه نیز صورت گیرد.

 

راههای شناخت عنوان درست

 

نویسندة «العنوان الصحیح للکتاب» راههایی را برای به دست آوردن عنوان درست ذکر کرده است. این راهها به ترتیب اهمیت است و در صورت اختلاف, پذیرفتن راه مقدم, تقدم دارد.

 

اول ـ عنوان بر کتاب به خط مؤلف درج شده باشد.

 

دوم ـ نویسنده در مقدمة کتاب خویش به آن تصریح کند.

 

سوم ـ نویسنده بعد از مقدمه و در متن, تصریح کند.

 

چهارم ـ بر نسخة خطی و مورد اعتماد, نام برده شده باشد؛ مانند نسخه‌ای که بر نویسنده قرائت شده باشد, یا در زمان نزدیک به حیات مؤلف کتابت شده باشد یا ... .

 

پنجم ـ نویسنده در کتاب دیگرش از کتاب خود نام ببرد.

 

ششم ـ در خاتمة کتاب نام برده شود. مثلاً نوشته شود: تم کتاب کذا.

 

هفتم ـ عنوان در فهرستها و امثال آن درج شده باشد.

 

هشتم ـ در شرح حال مؤلف در کتابهای تراجم عنوان یافت شود.

 

نهم ـ به مناسبتی در کتابهای دیگر از کتاب مورد نظر, نام برده شده باشد.

 

دهم ـ از طریق آشنایی با سبک مؤلف و شناخت خصایص ادبی در عصر مؤلف و تطبیق عنوان با محتوای کتاب, عنوان صحیح تشخیص داده شود.

 

عنوانهای اشتباه

 

همة عنوانهایی که لغزش آنها یادآوری می‌شود, مربوط به نسخه‌های چاپی است, نه نسخه‌های خطی یا در فهرستها. عنوان اشتباه تیتر شده و عنوان صحیح ذیل آن می‌آید و دلیل آن به اختصار ذکر می‌شود. مواردی که دلیلی نیاوردیم, در کتاب «العنوان الصحیح للکتاب» چنین است. کتابها را به ترتیب تاریخ درگذشت نویسندگان مرتب کردیم.

 

1.       نسخة ابی‌مسهر, عبدالاعلی بن مسهر (م 218)

عنوان درست: «نسخة ابی‌مسهر عبدالاعلی بن مسهر ویحیی بن صالح الوْحاظی وغیر ذلک»

 

عنوان صحیح در نسخة خطی آن است و نشان می‌دهد که نویسندة آن یک نفر نیست.

 

2.       مسند ابن الجعد, علی بن جعد بن عبید جوهری (م 230)

عنوان درست: «حدیث علی بن الجعد الجوهری»

 

این عنوان از روی جلد همة اجزاء کتاب و از پایان آن به دست می‌آید.

 

3.       البیان والتبیین, عمرو بن بحر جاحظ (م 250)

عنوان درست: «البیان والتبین»

 

محقق کتاب فوق, عبدالسلام محمد هارون در جای دیگر ثابت کرده که در عنوان کتاب مذکور «تبین» از باب تفعل صحیح است و تصمیم به اصلاح آن در چاپ بعد دارد. (ر.ک: قطوف ادبیه حول تحقیق التراث, ص 97 ـ 98)

 

4.       سنن الدارمی, عبدالله بن بهرام الدارمی (م 255)

عنوان درست: «المسند»

 

محققان از قدیم این عنوان را برای آن ذکر کرده‌اند اگرچه نسبت به چنین نام‌گذاری اشکال کرده‌اند اما پذیرفته‌اند که نویسنده, کتاب خود را «المسند» نامیده است. از جمله این افراد عبارتند از: ابن صلاح, زین‌الدین عراقی, ابن حجر, سخاوی و سیوطی.

 

5.       صحیح البخاری, محمد بن اسماعیل بخاری (م256)

عنوان درست: «الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول‌الله ـ صلی الله علیه و سلم ـ و سننه و ایامه»

 

عبدالفتاح ابوغده در کتاب «تحقیق اسمی الصحیحین و اسم جامع الترمذی» به تفصیل عنوان کتابهای صحیح بخاری, صحیح مسلم و جامع ترمذی را مورد بررسی قرار داده است. او با تحقیق گسترده, عنوان درست صحیح بخاری را به صورت مذکور به دست آورده است. بخاری با این نام‌گذاری, ویژگیهایی را برای اثر خود برشمرده که از عنوان مشهور به دست نمی‌آید.

 

6.       التاریخ الصغیر, محمد بن اسماعیل بخاری (م256)

کتاب با عنوان فوق چند بار چاپ شده اما در واقع آن تاریخ اوسط بخاری است. محمود حداد در کتاب فهرس مصنفات البخاری با دلیل این مطلب را ذکر کرده است. (رک: فهرس مصنفات البخاری, ص 28 ـ 29)

 

شایان ذکر است که بعید می‌دانم بخاری کتابهای سه‌گانه‌اش را «التاریخ الکبیر» و «التاریخ الاوسط» و « التاریخ الصغیر» نامیده باشد بلکه «کبیر» و «اوسط» و «صغیر» وصفی است که برای تشخیص حجمشان بر آنها اطلاق شده‌اند.

 

7.       صحیح مسلم, مسلم بن حجاج نیشابوری (م261)

عنوان درست: «المسند الصحیح المختصر من السنن بنقل العدل عن العدل عن رسول‌الله صلی الله علیه وسلم»

 

عنوان صحیح براساس تحقیق عبدالفتاح ابوغده در کتاب «تحقیق اسمی الصحیحین و اسم جامع الترمذی» است.

 

بر نسخة چاپی «جامع» نوشته شده در حالی که «جامع» کتابی مفقود از مسلم است.

 

8.       اصلاح غلط ابی‌عبید فی غریب الحدیث, ابن قتیبة (م 276)

عنوان درست: «اصلاح الغلط فی غریب الحدیث لابی‌عبید القاسم بن سلام رحمه الله»

 

بر نسخة اصلی کتاب اینگونه نوشته شده است. ابن خیر نیز در فهرست خود با اضافه کردن یک کلمه چنین نوشته است: «اصلاح الغلط الواقع فی غریب الحدیث لابی‌عبید»

 

9.       جامع الترمذی یا سنن الترمذی, ابوعیسی محمد بن عیسی ترمذی (م 279)

عنوان درست: «الجامع المختصر من السنن عن رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ و معرفة الصحیح والمعلول وما علیه العمل»

 

عبدالفتاح ابوغده با دلایل واضح عنوان صحیح را نشان داده است. اخیراً کتاب با عنوان «الجامع الکبیر» چاپ شده در حالی که ترمذی به عکس, کتابش را «الجامع المختصر» نامیده است.

 

10.   البحر الزخار المعروف بمسند البزار, ابوبکر بزار (م 292)

عنوان درست: «مسند البزار»

 

در همة نسخه‌های مورد اعتماد محقق کتاب, «مسند البزار» ضبط شده است. شاید عنوان اصلی «المسند» باشد که به جهت اضافه, الف و لام حذف شده است.

 

11.   سنن النسائی الصغری, احمد بن شعیب نسائی (م 303)

عنوان درست: «المجتبی من السنن المسندة»

 

به دلایل زیر نام درست «المجتبی من السنن المسندة» است:

 

الف) در نسخة چاپی سنن صغری آمده است: «ما جاء فی کتاب القصاص من المجتبی مما لیس فی السنن...» این عبارت نسائی یا راوی کتاب, نشان می‌دهد المجتبی همان سنن صغری است که بیشتر آن مختصر السنن المسندة مشهور به السنن الکبری است.

 

ب) نسائی در غیر سنن, این کتاب را «المجتبی» نامیده است. نقل شده است که سنن, صحیح و غیرصحیح را در بر دارد؛ اما همة منتخب آن که «المجتبی» نام دارد, صحیح است.

 

ج) ابن خیر اشبیلی (م 575) در فهرست خود, از کتاب مورد بحث اینگونه یاد کرده است: «کتاب المجتبی ـ بالباء ـ فی السنن المسندة» هرچند در اثر اشتباه چاپی کلمة «من» به «فی» تغییر یافته است.

 

د) ابن اثیر (م 606) در مقدمة جامع الاصول این کتاب را «المجتبی من السنن» نامیده است.

 

علت نامگذاری آن به «السنن الصغری» تشخیص از «السنن الکبری» است.

12.   صحیح ابن خزیمه, محمد بن اسحاق بن خزیمه (م 311)

عنوان درست: «مختصر المختصر من المسند الصحیح عن النبی(ص) بنقل العدل عن العدل موصولاً الیه (ص) من غیر قطع فی اثناء السند ولاجرح فی ناقلی الاخبار التی نذکرها بمشیئة الله تعالی»

 

این عنوان در مقدمه و اثنای کتاب آمده است.

 

13.   شرح معانی الآثار, احمد بن محمد طحاوی (م 321)

عنوان درست: «شرح معانی الآثار المختلفة المأثورة ] او المرویة[ عن رسول الله(ص) فی الاحکام»

 

عنوان صحیح براساس تحقیق عبدالفتاح ابوغده است.( ر.ک: ظفر الامانی)

 

 

 

14.   مشکل الآثار یا شرح مشکل الآثار, طحاوی (م 321)

عنوان درست: «بیان مشکل احادیث رسول الله (ص) واستخراج ما فیها من الاحکام ونفی التضاد عنها.»

 

محقق کتاب, نسخه‌ای خطی از آن را اینگونه توصیف کرده است: «النفیس المتقن الذی یندر وقوع الخطأ فیه؛ این نسخه نفیس و متقن است که خطا در آن نادر است.» در این نسخه عنوان کتاب به صورت مذکور آمده است.

 

15.   الضعفاء الکبیر, محمد بن عمرو عقیلی (م 322)

عنوان درست: «کتاب الضعفاء, ومن نسب الی الکذب ووضع الحدیث, ومن غلب علی حدیثه الوهم, ومن یتهم فی بعض حدیثه, ومجهول روی ما لایتابع علیه, وصاحب بدعة یغلو فیها ویدعو الیها وان کانت حاله فی الحدیث مستقیمة, مؤلف علی حروف المعجم»

 

محقق کتاب اعتراف دارد که مصنف, عنوان بلند را برگزیده است. در آن, شیوة عقیلی و فوائد زیاد نهفته است.

 

16.   السبعة فی القراءات, احمد بن موسی بن عباس بن مجاهد (م 324)

عنوان درست: «معرفة قراءات اهل الامصار بالحجاز والعراق والشام»

 

ابوعلی فارسی (م 377) ـ شاگرد ابن مجاهد ـ عنوان صحیح را ذکر کرده است. (الحجة للقراء السبعة, ج 1, ص 5 ـ 6)

 

17.   التوحید واثبات صفات رب العالمین, ابن خزیمه (م 331)

عنوان درست: «کتاب التوحید واثبات صفات الرب عز وجل التی وصف بها نفسه فی محکم تنزیله الذی انزله علی نبیه المصطفی(ص) وعلی لسان نبیه بنقل الاخبار الثابتة الصحیحة نقل العدول عن العدول من غیر قطع فی اسناد ولاجرح فی ناقلی الاخبار»

 

عنوان بلند در بسیاری از نسخه‌های خطی از جمله آنها که محقق کتاب بر آنها اعتماد کرده, ضبط شده است.

 

18.   صحیح ابن حبان یا الاحسان فی تقریب صحیح ابن حبان, محمد بن حبان (م 354)

عنوان درست: «المسند الصحیح علی التقاسیم والانواع من غیر وجود قطع فی سندها ولاثبوت جرح فی ناقلیها»

 

این عنوان صحیح و کامل در نسخة خطی آن درج شده است.

 

19.   ذکر اسماء التابعین ومن بعدهم ممن صحت روایته عن الثقات عند البخاری ومسلم, ابوالحسن دارقطنی (م 385)

عنوان درست: « ذکر اسماء التابعین ومن بعدهم ممن صحت روایته من الثقات عند البخاری ومسلم»

 

بر دو نسخة خطی به جای «عن الثقات», «من الثقات» است و تفاوت روشنی میان دو عنوان وجود دارد. عنوان اول نامفهوم است اما عنوان دوم معنای واضحی دارد و «من» بیان می‌کند که مراد از کسانی که روایاتشان صحیح است, همان ثقات نزد بخاری و مسلم است.

 

20.   اسامی مشایخ الامام البخاری, ابن منده (م 395)

عنوان درست: «تسمیة المشایخ الذین روی عنهم الامام ابوعبدالله محمد بن اسماعیل البخاری رحمه الله فی کتابه الجامع الصحیح الذی صنفه»

 

این عنوان بر نسخة خطی آن درج شده است و نشان می‌دهد که تنها مشایخ بخاری در صحیح او گرد آمده است.

 

21.   معجم مقاییس اللغة, ابن فارس (م 395)

عنوان درست: «مقاییس اللغة»

 

عبدالسلام هارون ـ محقق کتاب ـ در مقدمه نشان داده است که کلمة «معجم» جزء عنوان نیست. یاقوت نیز در معجم الادباء عنوان درست را ذکر کرده است. (معجم الادباء, ج1, ص 412)

 

22.   الانصاف فیما یجب اعتقاده ولایجوز الجهل به, ابوبکر باقلانی (م 403)

عنوان درست: «رسالة الحرة»

 

(عبدالرحمان محمود با دلایل نشان داده است که عنوان صحیح «رسالة الحرة» است. ( ر.ک: موقف ابن تیمیة من الاشاعرة, ج 2, ص 530)

 

23.   المدخل الی الصحیح, ابوعبدالله حاکم نیشابوری (م 405)

عنوان درست: «المدخل الی معرفة الصحیح من السقیم وتبیین ما اشکل من اسماء الرجال فی الصحیحین»

 

ابن خیر که مقید به ضبط عنوان صحیح کتابها در فهرستش است اینگونه ضبط کرده است.(ر.ک: فهرست ابن خیر, ص 223) محتوای کتاب هم نشان می‌دهد کتاب تنها در موضوع شناخت اخبار صحیح نیست.

 

24.   سؤالات مسعود بن علی السجزی مع اسئلة البغدادیین عن احوال الرواة, حاکم نیشابوری (م 405)

عنوان درست: «رسالة جماعة من البغدادیین الی الحاکم ابی عبدالله محمد بن عبدالله بن البیع الحافظ, یسألونه عن احوال جماعة من الخراسانیین المحدثین, وجوابه عن ذلک. وسؤال مسعود بن علی السجزی للحاکم ایضاً عن جماعة وجوابه»[1]

 

بر نسخة خطی مورد اعتماد محقق, عنوان صحیح آمده است. نکتة دیگر که صحت آن را نشان می‌دهد آن است که این کتاب در واقع دو کتاب است: یکی رسالة بغدادیها و جواب حاکم و دیگری سؤالات سجزی. عنوانی که صحیح دانستیم به هر دو کتاب صراحت دارد برخلاف آنچه چاپ شده است.

 

25.   دلائل النبوة, ابونعیم اصفهانی (م 430)

عنوان درست: «منتخب دلائل النبوة»

 

کتاب دو بار با عنوان «دلائل النبوة» چاپ شده و هر دو محقق اظهار شگفتی کرده‌اند که این کتاب منتخب «دلائل النبوة» است. شگفت‌تر آن است که هر دو محقق با این اعتراف, لفظ «منتخب» را از عنوان انداخته‌اند.

 

26.   ناسخ القرآن ومنسوخه یا نواسخ القرآن, ابن جوزی (م 597)

عنوان درست: «عمدة الراسخ فی معرفة المنسوخ والناسخ»

 

ابن رجب حنبلی با یک واسطه از خط مؤلف عنوان صحیح را نقل کرده است. (ذیل طبقات الحنابلة, ج 1, ص 417)

 

27.   شرح الدرة المضیة, محمد بن محمد نویری

عنوان درست: «عقد الدرر المضیة فی شرح القراءات الثلاث المرویة»

 

در واقع نویسندة کتاب, شمس‌الدین محمد سمرقندی معروف به حافظ چراغ (م ح 600) است؛ اما به نویری نسبت داده شده است. نسخة خطی این کتاب که در زمان مؤلف کتابت شده, در کتابخانة عارف حکمت در مدینه نگهداری می‌شود. مؤلف در این نسخه عنوان صحیح را نوشته است.

 

28.   معجم الادباء, یاقوت حموی (م 626)

عنوان درست: «ارشاد الاریب الی معرفة الادیب»[2]

 

29.   علوم الحدیث یا مقدمة ابن الصلاح, ابن صلاح (م 643)

عنوان درست: «معرفة انواع علم الحدیث»

 

عنوان صحیح را خود ابن صلاح در مقدمة کتاب مذکور ذکر کرده است و نیز در نسخه‌های خطی قابل اعتماد آمده است.

 

30.   ذیل تاریخ بغداد, محب‌الدین ابن‌النجار (م 643)

عنوان درست: «التاریخ المجدد لمدینة السلام, واخبار علمائها الاعلام, ومن وردها من فضلاء الانام»

 

این عنوان در ورق اول یکی از نسخه‌های خطی آن آمده و نیز ابن‌عدیم (م 660) در بغیة الطلب فی تاریخ حلب, عنوان مختصر را فراوان به این صورت ذکر کرده است: «التاریخ المجدد لمدینة السلام». ابن حجر نیز در المعجم المفهرس اینگونه عمل کرده است.

 

31.   شرح صحیح مسلم, امام نووی (ت 676)

عنوان درست: «المنهاج فی شرح صحیح مسلم بن الحجاج» (ر.ک: تحفة الطالبین, ص 75 و المنهاج السوی, ص55) یا «منهاج المحدثین وسبیل تلبیة المحققین» ( ر.ک: الامام النووی واثره فی الحدیث وعلومه, ص 309 ـ 310)

 

32.   شرح الطیبی علی مشکاة المصابیح, حسین بن عبدالله طیبی (م 743)

عنوان درست: «الکاشف عن حقائق السنن»

 

33.   طبقات علماء الحدیث, ابن عبدالهادی (م 744)

عنوان درست: «کتاب مختصر فی طبقات علماء الحدیث»

 

کتاب با اعتماد به نسخه‌ای خطی تحقیق شده که بر جلد آن چنین نوشته شده است: کتاب مختصر فی طبقات علماء الحدیث: اختصره الامام العالم العلامة شمس‌الدین محمد بن عبدالهادی الحنبلی رحمه الله تعالی.

 

در متن چاپی, ابن عبدالهادی به عنوان نویسنده معرفی شده در حالی که او تنها تلخیص کنندة کتاب تذکرة الحفاظ ذهبی است.

 

34.   تاریخ قضاة الاندلس, علی بن عبدالله نباهی (م بعد 793)

عنوان درست: «المرقبة العلیا فیمن یستحق القضاء والفتیا»

 

35.   تلخیص الحبیر, ابن حجر عسقلانی (م 852)

عنوان درست: «التلخیص الحبیر»

 

عنوان کتاب از صفت و موصوف تشکیل شده است و صفت و موصوف در تعریف و تنکیر باید برابر باشند. از این گذشته شاگردان مؤلف یعنی سخاوی و بقاعی عنوان کتاب را به صورت «التلخیص الحبیر» ضبط کرده‌اند. (ابن حجر العسقلانی, ج 1, ص 227)

 

36.   توالی التأسیس لمعالی محمد بن ادریس, ابن حجر (م 852)

عنوان درست: «توالی التأنیس بمعالی ابن ادریس»

 

محمد عبدالله عنوان درست را نشان داده است. ( ر.ک: توثیق النصوص وضبطها, ص 108 ـ 113)

 

37.   الاجوبة المْرضیة فیما سئل ـ السخاوی ـ عنه من الاحادیث النبویة, شمس‌الدین محمد سخاوی (م 902)

عنوان درست: «الاجوبة المُرضیة فیما أسأل عنه من الاحادیث النبویة»

 

اگر «المرضیة» به ضم میم باشد, سجع عنوان نادرست می‌شود برخلاف آنکه به فتح باشد. دیگر اینکه عنوان درست در نسخة خطی درج شده است.

 

38.   درة الحجال فی اسماء الرجال, ابوعباس ابن قاضی (م 1025)

عنوان درست: «درة الحجال فی غرة اسماء الرجال»

 

عنوان صحیح را نویسنده در کتاب خویش نگاشته است.

 

39.   عقود الجواهر المنفیة, مرتضی زبیدی (م 1205)

عنوان درست: «عقود الجواهر المنفیة فی ادلة مذهب الامام ابی‌حنیفة, فیما وافق فیه الائمة الستة او بعضهم»

 

نویسنده در مقدمة کتاب خود, نام کتاب خویش را به صورت طولانی ذکر کرده است.

 

40.   الموضوعات فی الاحیاء او الاعتبار فی حمل الاسفار, محمد امین سویدی (م 1246)

عنوان درست: « الاعتبار فی حمل الاسفار»

 

نویسنده عنوان صحیح را در مقدمه ذکر کرده است.

 

کتاب‌نامه

ابن حجر العسقلانی, تألیف شاکر محمود عبدالمنعم.

 

الامام النووی واثره فی الحدیث وعلومه, احمد عبدالعزیز حداد, دارالبشائر, بیروت, چاپ اول,1413ق.

 

تحفة الطالبین, رشدالدین بن عطار, تحقیق: مشهور حسن, دارالصمیعی, ریاض, چاپ اول, 1414ق.

 

تحقیق اسمی الصحیحین و اسم جامع الترمذی, عبدالفتاح ابوغده (م 1418), مکتبة المطبوعات الاسلامیه, حلب, چاپ اول, 1414 ق.

 

توثیق النصوص وضبطها, موفق عبدالله.

 

الحجة للقراء السبعة, ابوعلی فارسی, تحقیق: بدرالدین قهوجی و بشیر جویجاتی, دارالمأمون, دمشق, چاپ اول, 1404ق.

 

ذیل طبقات الحنابلة, ابن رجب, تحقیق محمد حامد فقی.

 

رجال النجاشی, تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی, مؤسسة النشر الاسلامی, قم, چاپ پنجم, 1416ق.

 

ظفر الامانی, محمد عبدالحی لکهنوی, تحقیق: عبدالفتاح ابوغده.

 

العنوان الصحیح للکتاب, حاتم بن عارف عونی, دار عالم الفوائد, مکه, چاپ اول, 1419ق.

 

فهرس مصنفات البخاری, اشراف محمود حداد, دارالعاصمة, ریاض, چاپ اول, 1408ق.

 

فهرست ابن خیر.

 

قطوف ادبیه حول تحقیق التراث, عبدالسلام محمد هارون, مکتبة السنة, قاهره, چاپ اول, 1409 ق.

 

معجم الادباء, یاقوت, تحقیق: احسان عباس, دارالغرب, بیروت, چاپ اول, 1414ق.

 

المنهاج السوی, سیوطی, تحقیق: احمد شفیق دمج, دار ابن حزم, بیروت, چاپ اول, 1408ق.

 

موقف ابن تیمیة من الاشاعرة, عبدالرحمان محمود, دارالعاصمة, ریاض, چاپ اول, 1415ق.

 

 --------------------------------------------------------------------------------

 

[1]. به نظر می‌رسد این رساله عنوان خاصی ندارد و آنچه بر نسخة خطی نوشته شده در واقع, توضیح محتوای کتاب است.

 

[2] . نویسنده در پایان مقدمه می‌نویسد: «قد سمیت هذا الکتاب ارشاد الاریب الی معرفة الادیب»

 

  نویسنده : سید حسن فاطمی

 

منبع : موسسه کتاب شناسی شیعه

 

 

[ سه‌شنبه ٦ اسفند ۱۳۸٧ ] [ ۳:۱۳ ‎ب.ظ ] [ مهدی حسینعلی ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
درباره وبلاگ

مجموعه ای از پرسشهایی که همیشه در ذهنم بوده و وقت زیادی را برای پیدا کردن آنها صرف کردم و اکنون بدون اتلاف وقت در اختیار شماست .
موضوعات وب
امکانات وب
...... .....